Sun’iy intellektdan foydalanishda javobgarlik masalalari

So‘nggi yillarda sunʼiy intellekt (SI) texnologiyalarining jadal rivojlanishi jamiyat hayotining deyarli barcha sohalarini qamrab oldi. Statistik maʼlumotlarga koʻra, bugungi kunda yer yuzi aholisi orasida 1 milliardga yaqin foydalanuvchi turli shakldagi sunʼiy intellekt chatbotlaridan foydalanmoqda. 2025-yilgi hisob-kitoblarga muvofiq, sunʼiy intellekt bozori hajmi 15,57 milliard AQSH dollariga baholangan bo‘lib, ushbu ko‘rsatkich 2029-yilga kelib 46,64 milliard dollargacha oshishi prognoz qilinmoqda.[1] Mazkur raqamlar sunʼiy intellektning global iqtisodiyot va ijtimoiy munosabatlardagi ahamiyati tobora ortib borayotganini yaqqol namoyon etadi.

Sunʼiy intellekt texnologiyalaridan foydalanish bugungi kunda nafaqat oddiy kundalik vazifalarni avtomatlashtirish bilan cheklanib qolmay, balki intellektual mulk obyektlarini yaratish, tibbiyotda tashxis qo‘yish, sud amaliyotida tahliliy vosita sifatida foydalanish, bank va moliya sektorida risklarni baholash, ta’limda shaxsiylashtirilgan o‘qitish kabi murakkab va mas’uliyatli sohalarga ham faol tatbiq etilmoqda. Biroq, ushbu texnologik taraqqiyot bilan bir qatorda, undan foydalanish natijasida kelib chiqadigan huquqiy javobgarlik masalasi ham tobora dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.

Ayniqsa, sunʼiy intellekt tomonidan qabul qilingan yoki tavsiya etilgan qarorlar oqibatida shaxsga, jamiyatga yoki mulkka zarar yetkazilgan holatlarda, javobgarlik kimning zimmasiga yuklatilishi lozimligi masalasi huquqshunos olimlar va amaliyotchilar o‘rtasida jiddiy bahs-munozaralarga sabab bo‘lmoqda. Ushbu masala hozirgi kunda nafaqat milliy huquq tizimlari, balki xalqaro huquq doirasida ham aniq va yagona yechimga ega emas.

II. Sunʼiy intellektdan foydalanish natijasida yetkazilgan zarar uchun javobgarlik muammosi

Sunʼiy intellekt qaysi sohada qo‘llanilishidan qat’i nazar, undan foydalanish natijasida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan zarar va ushbu zarar uchun javobgarlikni belgilash masalasi bugungi kunda eng murakkab huquqiy muammolardan biri hisoblanadi. Chunki an’anaviy fuqarolik-huquqiy munosabatlarda zarar yetkazuvchi subyekt odatda aniq shaxs yoki tashkilot bo‘lsa, sunʼiy intellekt bilan bog‘liq holatlarda ushbu subyektni aniqlash ancha murakkablashadi.

Amaldagi huquqiy nazariyalar doirasida bir nechta yondashuvlar mavjud bo‘lib, ayrim huquqshunos olimlar sunʼiy intellektni ishlab chiqqan tashkilotni, boshqalari esa undan foydalangan shaxsni, yana bir guruh olimlar esa algoritmni ishlab chiqqan dasturchilarni javobgar sifatida belgilashni taklif etishmoqda. Ushbu yondashuvlarning har biri o‘ziga xos mantiqiy va huquqiy asosga ega boʻlishiga qaramasdan, ularning hech biri bugungi kunda universal va mutlaq yechim sifatida e’tirof etilmagan.

Bu borada sunʼiy intellekt sohasining yetakchi namoyandalaridan biri, “sunʼiy intellekt otasi” sifatida tanilgan Geoffrey Hintonning fikrlari alohida ahamiyat kasb etadi. U “The Guardian” nashriga bergan intervyusida bugungi kunda Google Inc. kompaniyasi sunʼiy chatbotlarni Bingo tizimiga ulaganini va bunday amaliyot juda xavfli ekanligini ta’kidlagan.[2] Ushbu fikr sunʼiy intellekt texnologiyalarining nazoratsiz va yetarli huquqiy mexanizmlarsiz joriy etilishi kelajakda jiddiy salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkinligini ko‘rsatadi.

III. Sunʼiy intellektni ishlab chiqqan tashkilotlarning javobgarligi masalasi

2020-yilda Viyetnamda tashkil etilgan, Birlashgan Millatlar Tashkilotining Barqaror rivojlanish bo‘yicha 17 ta maqsadi (SDG) bilan uyg‘un ilmiy tadqiqotlarni qo‘llab-quvvatlashni o‘z oldiga vazifa qilib olgan “VinFuture” jamg‘armasi tomonidan eʼlon qilingan “Sun’iy intellektning otasi sun’iy intellekt poygasida ortib borayotgan xavflar haqida bong urdi” nomli tahliliy maqolada ham ushbu masalaga alohida e’tibor qaratilgan.

Mazkur tahlilga ko‘ra, ko‘plab mamlakatlarda mavjud huquqiy tamoyillar zarar yetkazilgan taqdirda tashkilotlarni javobgar va hisobdor subyekt sifatida belgilaydi. Shu bilan birga, dasturiy ta’minot va sunʼiy intellekt tizimlari bilan bog‘liq javobgarlik masalasi hanuzgacha aniq tartibga solinmagan va noaniq huquqiy soha bo‘lib qolmoqda.[3]

Mazkur holatdan kelib chiqib aytish mumkinki, bugungi kunda sunʼiy intellekt bilan bog‘liq zarar uchun javobgarlik, taxminan, uni ishlab chiqqan va tijorat muomalasiga kiritgan tashkilotlar zimmasiga yuklanishi ehtimoli yuqori. Biroq, ushbu yondashuv ham barcha holatlarda adolatli va oqilona natija bermasligi mumkin. Chunki ayrim vaziyatlarda sunʼiy intellekt tizimidan noto‘g‘ri foydalanish yoki uni noto‘g‘ri maqsadlarda qo‘llash natijasida zarar yetkazilishi mumkin bo‘lib, bunda tashkilotning aybi minimal darajada bo‘lishi ehtimoli ham mavjud.

IV. Algoritm ishlab chiquvchilar va axloqiy algoritmlar masalasi

Sunʼiy intellekt bilan bog‘liq javobgarlik masalasida yana bir muhim yondashuvdan biri bu algoritm ishlab chiquvchilarni javobgar qilish g‘oyasi hisoblanadi. Ayrim huquqshunos olimlar ushbu pozitsiyani ilgari surib, algoritmlar axloqiy mezonlarga mos bo‘lishi, shuningdek, javobgarlikni nazarda tutuvchi texnik cheklovlar doirasida ishlab chiqilishi lozimligini ta’kidlaydilar.

Biroq, mazkur yondashuv ham qator murakkabliklarga ega. Chunki axloqiy mezonlar barcha davlatlar va huquqiy tizimlarda bir xil talqin etilmaydi. Qaysidir jamiyatda axloqiy me’yor sifatida qabul qilingan xatti-harakat boshqa bir yurisdiksiyada axloqiy me’yor sifatida tan olinmasligi mumkin. Bu esa global miqyosda yagona axloqiy algoritm yaratish masalasini ancha murakkablashtiradi.

Mazkur masalada AQSHdagi Pensilvaniya universitetining Kompyuter va axborot fanlari yo‘nalishi professori Maykl Kerns va Kompyuter hamda kognitiv fanlar professori Aron Rotning qarashlari alohida ahamiyatga ega. Ularning fikriga ko‘ra, axloqiy algoritmlar faqat muhokama qilinmasdan, balki amalda ishlab chiqilishi, axloqiy tushunchalar esa aniq va miqdoriy ko‘rsatkichlarga aylantirilishi lozim. Shuningdek, ular faqat huquqiy cheklovlar emas, balki texnik vositalar orqali ham axloqiy sunʼiy intellektni ta’minlash zarurligini ta’kidlaydilar.[4]

V. Sunʼiy intellektdan foydalanuvchi shaxslarning javobgarligi

Ba’zi bir huquqshunos olimlar esa sunʼiy intellektdan foydalanish natijasida yetkazilgan zarar uchun undan foydalangan va unga buyruq bergan shaxslar javobgar bo‘lishi kerak, degan fikrni ilgari suradilar. Ushbu yondashuv an’anaviy fuqarolik-huquqiy tamoyillarga yaqin bo‘lib, zarar yetkazishda bevosita ishtirok etgan shaxsning javobgarligini asosiy mezon sifatida belgilaydi.

Bu borada Janubiy Florida universitetining Bellini kolleji assistent-professori Karni Chagal-Feferkornning tadqiqotlari alohida e’tiborga loyiqdir. U sunʼiy intellekt, kiberxavfsizlik va hisoblash texnologiyalari sohasida olib borgan ilmiy izlanishlarida texnologik rivojlanish bilan huquqiy tayyorgarlik o‘rtasidagi tafovut jiddiy muammolarni keltirib chiqarayotganini ta’kidlaydi.

Chagal-Feferkornning fikriga ko‘ra, agar sunʼiy intellekt tizimi to‘liq avtonom robot sifatida emas, balki qaror qabul qilishda yordamchi vosita sifatida faoliyat yuritsa, unda yakuniy qarorni qabul qilgan inson to‘liq mas’ul hisoblanadi. Masalan, agar shifokor tibbiy sunʼiy intellekt tizimining aniq noto‘g‘ri tavsiyasiga ko‘r-ko‘rona amal qilsa, bunday holatda beparvolik (ehtiyotsizlik) uchun algoritm yaratuvchisi emas, balki shifokorning o‘zi javobgar bo‘lishi lozim.[5]

VI. Xulosa

Xulosa qilib aytganda, sunʼiy intellektdan foydalanish natijasida kelib chiqadigan javobgarlikni fuqarolik-huquqiy tartibga solish masalasi bugungi kunda ochiq va murakkab huquqiy muammo bo‘lib qolmoqda. Mavjud yondashuvlar, yaʼni ishlab chiquvchi tashkilotlarning javobgarligi, algoritm yaratuvchilarning javobgarligi hamda foydalanuvchilarning javobgarligi kabilar har biri muayyan holatlarda asosli bo‘lishi mumkin.

Shu sababli, kelajakda sunʼiy intellekt bilan bog‘liq javobgarlik masalasini tartibga solishda kompleks yondashuv, ya’ni huquqiy, texnik va axloqiy mexanizmlarni birgalikda qo‘llash zarurati tobora yaqqol namoyon bo‘lmoqda. Bu esa nafaqat milliy qonunchilikni takomillashtirish, balki xalqaro hamkorlik va ilmiy tadqiqotlarni ham kuchaytirishni talab etadi.

[1] AI asosida bozorni tahlil qiluvchi paltforma — https://explodingtopics.com/blog/chatbot-statistics?utm_source=chatgpt.com

[2] “The Guardian” nashri — https://www.theguardian.com/technology/2023/may/02/geoffrey-hinton-godfather-of-ai-quits-google-warns-dangers-of-machine-learning#:~:text=Dr%20Geoffrey%20Hinton%2C%20who%20with,his%20contribution%20to%20the%20field

[3] “VinFuture” jamg‘armasining rasmiy veb-sayti — https://vinfutureprize.org/news-insights/ai-godfather-sounds-the-alarm-on-growing-risks-in-the-ai-race/

[4] Maykl Kerns va Aaron Rot, “Axloqiy algoritmlarni loyihalash ilmi: axloqiy sun’iy intellekt haqida, 2024 — https://www.seas.upenn.edu/stories/the-science-of-designing-ethical-algorithms-michael-kearns-and-aaron-roth-on-ethical-ai/

[5] Janubiy Florida universiteti yangiliklari — https://www.usf.edu/news/2026/ai-is-moving-fast-the-law-must-keep-up-a-conversation-with-usf-researcher-karni-chagal-feferkorn.aspx#:~:text=Chagal%2DFeferkorn’s%20work%20examines%20the,collaborate%20before%20systems%20are%20deployed.