“Startap”larning fuqarolik-huquqiy jihatlari

Dunyo bo‘ylab 150 milliondan ortiq faol startap mavjudligi haqidagi ko‘rsatkich Startup Ranking va Creatly tahliliy markazlarining 2025–2026-yillar uchun e’lon qilgan global demografik hisobotlaridan olingan. Har kuni 137 000 ta yangi biznes ochilishi haqidagi ma’lumot esa Global Entrepreneurship Monitor tomonidan tasdiqlangan.

AQShdagi biznes arizalari bo‘yicha raqamlar bevosita AQSh “Aholini ro‘yxatga olish byurosi”ning (ingliz tilida — U.S. Census Bureau) Business Formation Statistics (BFS) bo‘limi tomonidan taqdim etilgan. Xususan, 2023-yildagi 5,5 millionlik rekord va 2025-yilning yanvar oyidagi 532 319 ta ariza (mavsumiy moslashtirilgan holda) ushbu idoraning rasmiy press-relizlarida qayd etilgan.

Global startap ekotizimining 7,5 trillion dollarlik qiymati Startup Genome va uning 2025-yildagi Global Startup Ecosystem Report (GSER) hisobotiga tayanadi.

2025-yilda 24 000 dan ortiq kompaniyaga 425 milliard dollar venchur sarmoyasi kiritilgani Crunchbase News platformasining 2026-yil 7-yanvardagi yakuniy tahliliy maqolasidan olingan. Ushbu manbada Sun’iy intellekt sohasi jami mablag‘larning qariyb 40-50 foizini (taxminan 211 milliard dollar) egallagani ham alohida ko‘rsatib o‘tilgan.

Yuqoridagi statistik maʼlumotlar startaplarga boʻlgan talab yuqori ekanligini va shu bilan bir vaqt uni qulay va yetarli tarzda tartibga solishga ehtiyojni ham mavjudligini anglatadi.

Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolik huquqi tizimida startap loyihalarining oʻrni va ularning huquqi tabiatini tahlil qilish bugungi kunda dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Startap tushunchasining huquqiy asosi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 9-martdagi 133-son qaroriga 2-ilova sifatida tasdiqlangan “Startap loyihalarni tasdiqlash, moliyalashtirish va amalga oshirish tartibi toʻgʻrisida”gi Nizom bilan mustahkamlangan.

Mazkur hujjatning 2-bandiga koʻra, startap loyihalar amalga oshish xavfi yuqori boʻlgan sharoitda yangi mahsulot yoki xizmat turini yaratuvchi innovatsion ishlanmalarning qoʻllanilishi, koʻlami va tez oʻsish surʻati bilan farqlanadigan yangi biznes loyiha sifatida taʻriflanadi. Bu taʻrif startapning fuqarolik-huquqiy munosabatlardagi oʻziga xosligini, yaʻni tadbirkorlik tavakkalchiligining yuqoriligi va innovatsion elementning mavjudligini koʻrsatib beradi.ʻ

Fuqarolik huquqi subyekti sifatida startap faoliyatini yuritish uchun tashkiliy-huquqiy shakl talab etiladi. Nizomning 2-bandida startap kompaniya tushunchasiga ham aniqlik kiritilgan boʻlib, unga koʻra u ilmiy, ilmiy-texnik va innovatsion faoliyat natijalarini ilgari surish hamda tijoratlashtirish uchun tashkil etiladigan yuridik shaxsdir. Bu yerda muhim huquqiy jihat shundan iboratki, agar startap loyihasi jismoniy shaxs tomonidan ishlab chiqilgan boʻlsa ham, uni moliyalashtirish jarayoni boshlanishi uchun u yuridik shaxs sifatida rasmiylashtirilishi shart. Nizomning 26-bandida qayd etilishicha, agar davlat muassasasi yoki jismoniy shaxs tomonidan berilgan startap loyiha kollegial organ tomonidan maʻqullansa, u holda moliyalashtirish toʻgʻrisidagi shartnoma ushbu startap loyihani amalga oshirish uchun ochilgan yuridik shaxs (kompaniya) bilan tuziladi. Bu qoida startapning mustaqil fuqarolik muomalasi ishtirokchisi sifatidagi maqomini belgilaydi va mulkiy javobgarlikning chegaralanishini taʻminlaydi.

Startap loyihalarining fuqarolik-huquqiy jihatdan eng murakkab qismlaridan biri bu intellektual mulk huquqlarini himoya qilishdir. Nizomning 16-bandida loyihalarni baholash mezonlari keltirilgan boʻlib, unda intellektual mulk obʻektlariga boʻlgan huquqning muhofazalanganligi alohida oʻrin tutadi. Bu mezon muhofaza hujjatlari, va/yoki ilmiy-texnik hujjatlarning toʻliq komplekti va/yoki mahsulotning (texnologiyaning) texnik reglamenti, sinov oʻtkazilganligi toʻgʻrisidagi dalolatnomalar yoki mahsulotning tajriba nusxasi mavjudligini nazarda tutadi. Binobarin, startap nafaqat gʻoya, balki fuqarolik huquqi obʻekti sifatida tan olinishi mumkin boʻlgan, huquqiy jihatdan rasmiylashtirilgan intellektual mulk mahsuliga ega boʻlishi shart.

Shartnomaviy munosabatlar startap ekotizimining huquqiy asosi hisoblanadi. Startap loyihalarini moliyalashtirish jarayoni koʻp tomonlama bitimlar orqali amalga oshiriladi. Nizomning 25-bandiga muvofiq, startap loyihalarni moliyalashtirish Buyurtmachi, talabnoma beruvchi (talabgor) va Jamgʻarma oʻrtasida tuziladigan shartnoma shartlariga muvofiq amalga oshiriladi. Bunday shartnomalar fuqarolik huquqidagi aralash shartnomalar sirasiga kirib, ularda ham grant, ham maqsadli moliyalashtirish, ham xizmat koʻrsatish elementlari mavjud boʻladi.

Startap faoliyatida davlatning buyurtmachi sifatida ishtirok etishi ham oʻziga xos huquqiy tartibga ega. Nizomning 4-bandiga koʻra, startap loyihalar tanlovini eʻlon qilish Oʻzbekiston Respublikasi Innovatsion rivojlanish vazirligi (Buyurtmachi) tomonidan amalga oshiriladi. Shu bilan birga, davlat nafaqat bevosita moliyalashtiruvchi, balki vositachi vazifasini ham bajarishi mumkin. Nizomning 5-bandida Buyurtmachi eʻlonga muvofiq talabnoma beruvchi tomonidan topshirilgan startap loyihalarni xoʻjalik birlashmalariga, tijorat banklariga va venchur jamgʻarmalarga kelgusida moliyalashtirish masalasini koʻrib chiqish uchun tavsiya qilish huquqiga ega ekanligi belgilangan. Bu esa startaplarning xususiy investitsiya bozoriga kirib borishining huquqiy mexanizmi hisoblanadi.

Startap loyihasini amalga oshirishda tomonlarning masʻuliyati va majburiyatlari bajarilishi monitoring orqali nazorat qilinadi. Nizomning 28-bandiga binoan, startap loyihalarning ijrochi tashkilotlari kalendar rejada belgilangan muddatlarda Buyurtmachiga hisobot taqdim etadi. Fuqarolik-huquqiy majburiyatlarning buzilishi esa tegishli choralarga olib kelishi mumkin. Nizomning 30-bandida startap loyihalarda belgilangan muddatda rejalashtirilgan ishlar bajarilmaganligi hamda loyihalar boʻyicha hisobotlarni taqdim etish boʻyicha muddatlar buzilishi moliyalashtirishni toʻxtatish, shuningdek, startap loyiha ijrochisi va Buyurtmachi oʻrtasidagi shartnomani bekor qilish uchun asos boʻlishi koʻrsatilgan.

Moliyaviy intizom va mablagʻlardan foydalanish masalasida shaxsiy javobgarlik masalasi ham muhim. Nizomning 32-bandiga koʻra, startap loyihasiga ajratilgan mablagʻlardan maqsadli va samarali foydalanishga talabnoma beruvchi (talabgor) va ijrochi tashkilot rahbari javobgardirlar. Bu qoida korporativ huquq va fuqarolik-huquqiy javobgarlikning oʻzaro bogʻliqligini, yaʻni yuridik shaxsning majburiyati uchun uning rahbarlari muayyan sharoitlarda shaxsan javob berishini anglatadi.

Xulosa qilib aytganda, startap loyihalarning fuqarolik-huquqiy jihatlari innovatsion faoliyatni tartibga solish, yuridik shaxs maqomini belgilash, intellektual mulkni himoya qilish va shartnomaviy intizomga rioya etish kabi kompleks masalalarni oʻz ichiga oladi. Vazirlar Mahkamasining 133-sonli qarori bilan tasdiqlangan Nizom ushbu munosabatlarni tartibga soluvchi asosiy hujjat boʻlib, u startaplarning huquqiy maydonda barqaror faoliyat yuritishi uchun poydevor yaratadi.