MK 333 – foizli javobgarlik: kompensatsiyami yoki jazomi?
Pul majburiyatlarini o‘z vaqtida bajarmaganlik uchun belgilangan foizli javobgarlik, asosan, pulning vaqt o‘tishi bilan qadrsizlanishini kompensatsiya qilishga qaratilgan huquqiy mexanizm sifatida shakllangan. Biroq ushbu institutning normativ jihatdan qanday ifodalangani uning kompensatsion yoki jazolovchi xarakter kasb etishida muhim ahamiyatga ega.
Xususan, Mehnat kodeksining 333-moddasida ish haqi va boshqa majburiy to‘lovlarni kechiktirganlik uchun belgilangan pulli kompensatsiya mexanizmi foizli javobgarlikning nazariy mohiyatiga qanchalik mos kelishi masalasini yuzaga keltiradi. Mazkur maqolada foizli javobgarlikning huquqiy mazmuni ochib berilib, MK 333-moddasi Rossiya Federatsiyasi Mehnat kodeksining 236-moddasi bilan qiyosiy-huquqiy jihatdan tanqidiy tahlil qilinadi.
Pul majburiyatlarida foiz institutining kelib chiqishi
Pul majburiyatlarida foiz institutining vujudga kelishi pulning o‘ziga xos iqtisodiy xususiyatlari bilan bevosita bog‘liqdir. Pul, boshqa mulk obyektlaridan farqli ravishda, vaqt o‘tishi bilan o‘z qiymatini yo‘qotuvchi va ayni paytda iqtisodiy muomalada foyda keltirish imkoniyatiga ega bo‘lgan alohida obyekt hisoblanadi. Shu bois, pul majburiyatlarida vaqt omili huquqiy jihatdan e’tiborsiz qoldirilishi mumkin emas.
Tarixan foizlar instituti, avvalo, pulning vaqt qiymati g‘oyasiga tayangan. Bir shaxsga tegishli pul mablag‘i muayyan davr mobaynida boshqa shaxs tasarrufida bo‘lib turganida, ushbu pul:
- ➖inflyatsiya ta’sirida real qiymatini yo‘qotadi;
- ➖egasi tomonidan iqtisodiy muomalada foydalanish imkoniyatidan mahrum bo‘ladi;
- ➖muqobil daromad (opportunity cost) keltirish qobiliyatini yo‘qotadi.
Aynan mana shu holatlar foizlarni huquqiy institut sifatida shakllantirdi. Dastlab foizlar kredit va qarz munosabatlarida to‘lov shaklida namoyon bo‘lgan bo‘lsa-da, keyinchalik u majburiyatlarni buzish oqibatlarini tartibga soluvchi universal mexanizmga aylandi. Bu jarayonda foizlar jazolash vositasi sifatida emas, balki pulning qadrsizlanishi va foydalanilmagan iqtisodiy imkoniyatlarni qoplash mexanizmi sifatida qaror topdi.
Shu nuqtai nazardan, foiz institutining kelib chiqishi huquqbuzarlik konsepsiyasidan ko‘ra, iqtisodiy muvozanat konsepsiyasiga yaqinroqdir. Pul majburiyatini bajarmagan shaxs, avvalo, boshqa shaxsga tegishli pul mablag‘ini muayyan vaqt davomida o‘z tasarrufida saqlab turgan subyekt sifatida namoyon bo‘ladi.
Foizli javobgarlikning asosiy mazmuni
Foizli javobgarlikning markaziy mazmuni shundan iboratki, u bir shaxsga tegishli pul mablag‘i boshqa shaxs tasarrufida bo‘lgan davrda pulning real iqtisodiy qiymati pasayganini huquqiy jihatdan e’tirof etadi va ushbu pasayishni kompensatsiya qilishga xizmat qiladi.
Mazkur mexanizm ikki tomonlama funksiyani bajaradi. Bir tomondan, u kreditorni pulning qadrsizlanishi va foydalanilmagan imkoniyatlardan himoya qiladi. Ikkinchi tomondan, qarzdorni majburiyatni kechiktirish orqali “bepul moliyaviy resurs”dan foydalanish imkoniyatidan mahrum etadi. Shu tariqa foizli javobgarlik pul majburiyatlarida iqtisodiy intizomni ta’minlashga xizmat qiladi.
Biroq foizli javobgarlikning mazmuni aniq chegaralarga ega bo‘lishi lozim. Agar foiz stavkalari real iqtisodiy qadrsizlanishdan sezilarli darajada yuqori belgilansa yoki u qat’iy va moslashuvchanlikdan xoli shaklda mustahkamlansa, mazkur mexanizm kompensatsion mohiyatini yo‘qotib, jazolovchi xarakter kasb etishi mumkin.
Foizli javobgarlikning ijobiy huquqiy va iqtisodiy oqibatlari
Foizli javobgarlik instituti, avvalo, pul majburiyatlarida kreditor manfaatlarini himoyalashga qaratilgan samarali huquqiy vosita sifatida namoyon bo‘ladi. Pul majburiyatining o‘z vaqtida bajarilmasligi sharoitida kreditor nafaqat shartnoma yoki qonun bilan kafolatlangan pul mablag‘ini vaqtida ololmaydi, balki ushbu mablag‘dan foydalanish imkoniyatidan ham mahrum bo‘ladi. Foizli javobgarlik ana shu yo‘qotishlarni qoplashga xizmat qiladi.
Foizli javobgarlikning salbiy oqibatlari va xavflari
Shu bilan birga, foizli javobgarlik instituti mutanosiblik va nazariy asosga tayanmagan holda qo‘llanilgan taqdirda, salbiy oqibatlarga ham olib kelishi mumkin. Eng avvalo, foiz stavkalarining haddan tashqari yuqori yoki qat’iy shaklda belgilanishi pulning real qadrsizlanishini qoplashdan ko‘ra, qarzdorni moliyaviy jihatdan jazolash vositasiga aylanadi. Ayniqsa, inflyatsiya darajasi past bo‘lgan yoki qisqa muddatli kechikishlar yuzaga kelgan vaziyatlarda yuqori foiz stavkalari real iqtisodiy oqibatlarga mutlaqo nomutanosib natijalarni keltirib chiqaradi. Natijada qarzdor zimmasiga real zarar bilan bog‘liq bo‘lmagan, haddan tashqari katta moliyaviy yuk yuklanadi.
Kompensatsiya va jazolash o‘rtasidagi chegara
Foizli javobgarlikning eng muhim nazariy muammosi kompensatsiya va jazolash o‘rtasidagi chegarani aniqlash masalasi bilan bog‘liqdir. Nazariy jihatdan foizlar pulning vaqt qiymatini qoplashga qaratilgan bo‘lsa-da, ularning miqdori va hisoblash mexanizmi ushbu maqsadga mos kelmasa, foizlar o‘z mohiyatini yo‘qotadi.
Foizlar kompensatsion xarakterda qolishi uchun ular kamida uchta mezonga javob berishi lozim. Birinchidan, foiz stavkasi pulning real qadrsizlanishi va iqtisodiy muomaladagi o‘rtacha daromadlilik darajasiga yaqin bo‘lishi kerak. Ikkinchidan, foizlar real kechiktirilgan summa bilan bog‘langan holda hisoblanishi lozim. Uchinchidan, huquqni qo‘llovchi organga foizlarning mutanosibligini baholash imkonini beruvchi ma’lum darajadagi diskretsiya saqlanib qolishi zarur.
Agar mazkur mezonlar e’tiborga olinmasa, foizli javobgarlik yashirin jazolovchi sanksiyaga aylanadi. Bunday holatda u nafaqat pulning qadrsizlanishini qoplashdan chetga chiqadi, balki huquqiy adolat va iqtisodiy muvozanat prinsiplariga zid bo‘lgan natijalarni yuzaga keltiradi.
MK 333-moddasining normativ mazmuni va maqsadi
Mehnat kodeksining 333-moddasi ish beruvchining ish haqini, ta’til to‘lovlarini, mehnat shartnomasi bekor qilingandagi to‘lovlarni hamda xodimga to‘lanishi lozim bo‘lgan boshqa pul mablag‘larini belgilangan muddatlarda to‘lamaganligi uchun moddiy javobgarligini nazarda tutadi. Mazkur modda ish beruvchini kechiktirilgan har bir kun uchun Markaziy bank qayta moliyalashtirish stavkasidan kelib chiqqan holda foiz (pulli kompensatsiya) to‘lash majburiyatini yuklaydi.
Normaning sarlavhasi va matnidan kelib chiqib, qonun chiqaruvchi ushbu mexanizmni xodim manfaatlarini himoyalashga qaratilgan ijtimoiy yo‘naltirilgan javobgarlik chorasi sifatida ko‘zda tutgani ayon bo‘ladi. Mehnat huquqi tizimida xodim “zaif tomon” sifatida e’tirof etilgani bois, uning pul mablag‘lari kechiktirilishi alohida ijtimoiy xavfli holat deb baholanadi. Shu sababli ish beruvchining aybi bor-yo‘qligidan qat’i nazar, pulli kompensatsiya to‘lash majburiyati yuzaga keladi.
Mazkur yondashuv, bir qarashda, mehnat huquqining ijtimoiy himoya funksiyasiga to‘liq mosdek tuyuladi. Biroq normaning ichki konstruktsiyasi va foizlarni hisoblash mexanizmi chuqurroq tahlil qilinganda, uning nazariy asoslari va amaliy oqibatlari o‘rtasida jiddiy nomuvofiqlik mavjudligi ko‘zga tashlanadi.
MK 333-moddadagi foiz mexanizmining tanqidiy tahlili
MK 333-moddadagi asosiy muammo foizli javobgarlikning hisoblash modeli bilan bog‘liq. Norma foizlarni qat’iy stavka asosida, kechiktirilgan har bir kun uchun hisoblashni nazarda tutadi. Bunda foiz stavkasi pulning real qadrsizlanish darajasiga emas, balki oldindan belgilangan normativ ko‘rsatkichga bog‘lanadi.
Mazkur yondashuv foizli javobgarlikning kompensatsion mohiyatiga zid keladi. Yuqorida qayd etilganidek, foizlarning asosiy vazifasi pulning vaqt o‘tishi bilan qadrsizlanishini qoplashdan iborat. Pulning real qadrsizlanishi esa o‘zgaruvchan iqtisodiy kategoriya bo‘lib, u inflyatsiya darajasi, pul-kredit siyosati va iqtisodiy muhitga bevosita bog‘liq. MK 333-moddadagi qat’iy foiz mexanizmi ushbu o‘zgaruvchanlikni hisobga olmaydi.
Natijada, ayrim hollarda pulli kompensatsiya miqdori real iqtisodiy yo‘qotishdan ancha yuqori bo‘lib chiqadi. Shunday vaziyatlarda ish beruvchi xodimga pulning real qadrsizlanishidan ortiq summani to‘lashga majbur bo‘ladi
Bundan tashqari, MK 333-moddada sudga foizlarning mutanosibligini baholash yoki ularni kamaytirish bo‘yicha yetarli darajada diskretsiya berilmagan. Foizlar hisoblanadi va ularning miqdori deyarli qayta ko‘rib chiqilmaydi. Bu holat foizli javobgarlikni individual holatlarni hisobga olmaydigan “qattiq” mexanizmga aylantiradi.
MK 333-moddadagi eng jiddiy konseptual muammo shundaki, u foizli javobgarlikni kompensatsion mexanizm sifatida emas, balki jazo chorasi sifatida shakllantirib qo‘ygan. Bu holat bir nechta omillar orqali namoyon bo‘ladi.
Birinchidan, pulli kompensatsiya ish beruvchining aybiga bog‘lanmagan. Aybsiz javobgarlikning o‘zi huquq tizimi uchun begona hodisa emas, biroq u faqat mutanosib va iqtisodiy jihatdan asoslangan kompensatsiya bilan uyg‘unlashgan taqdirdagina o‘zini oqlaydi. MK 333-moddada esa aybsiz javobgarlik yuqori va qat’iy foiz stavkasi bilan birlashtirilgan bo‘lib, bu kombinatsiya ish beruvchi uchun haddan tashqari moliyaviy yukni keltirib chiqaradi.
Ikkinchidan, norma pulning real qadrsizlanishi va foydalanilmagan iqtisodiy imkoniyatlarni qoplash bilan cheklanmaydi, balki ish beruvchini moliyaviy jazolashga yo‘naltirilgan natijalarni yuzaga keltiradi. Texnik, tashkiliy yoki bank tizimi bilan bog‘liq kechikishlar ham ish beruvchi zimmasiga og‘ir moliyaviy oqibatlar yuklaydi. Bu holat huquqiy adolat prinsipiga zid bo‘lib, javobgarlik va jazolash o‘rtasidagi nozik muvozanatni buzadi.
Uchinchidan, MK 333-moddadagi mexanizm fuqarolik huquqidagi foizli javobgarlikning nazariy mohiyatini to‘liq anglamagan holda shakllantirilgandek taassurot qoldiradi. Fuqarolik huquqida foizlar pulning vaqt qiymatini qoplashga xizmat qilsa, mehnat huquqida ushbu mexanizm mexanik tarzda ko‘chirilib, ijtimoiy himoya maqsadida sun’iy ravishda kuchaytirilgan.
Mazkur xulosalar shuni ko‘rsatadiki, MK 333-moddadagi foizli javobgarlik modeli nazariy jihatdan mukammal emas va amaliyotda iqtisodiy muvozanatni buzish xavfini tug‘diradi. Aynan shu sababli ushbu normani Rossiya Federatsiyasi Mehnat kodeksining 236-moddasida belgilangan yanada mutanosib va moslashuvchan model bilan qiyoslash alohida ilmiy va amaliy ahamiyat kasb etadi.
Rossiya Federatsiyasi Mehnat kodeksining 236-moddasi: normativ mazmun va yondashuv
Rossiya Federatsiyasi Mehnat kodeksining 236-moddasi ish beruvchi tomonidan ish haqi va xodimga tegishli boshqa to‘lovlarni kechiktirish holatlarida pulli kompensatsiya to‘lash majburiyatini belgilaydi. Mazkur norma kompensatsiya miqdorini Rossiya Federatsiyasi Markaziy bankining amaldagi asosiy stavkasining kamida 1/150 qismi miqdorida, kechiktirilgan har bir kun uchun hisoblashni nazarda tutadi.
Ushbu norma konstruktsiyasi bir qarashda MK 333-moddaga o‘xshash bo‘lsa-da, uning ichki mantiqi boshqa yondashuvga asoslangan. RF MK 236-moddasida pulli kompensatsiya minimal darajada belgilangan bo‘lib, u ish beruvchini jazolash emas, balki xodimning pul mablag‘i ish beruvchi tasarrufida bo‘lgan davr uchun pulning real qadrsizlanishini qoplashga qaratilgan.
Muhim jihati shundaki, qonun chiqaruvchi kompensatsiya stavkasini shunday miqdorda belgilaganki, u:
- ➖pulning vaqt qiymatini huquqiy jihatdan e’tirof etadi;
- ➖qisqa muddatli kechikishlarda haddan tashqari moliyaviy yukni keltirib chiqarmaydi;
- ➖foizli javobgarlikning jazo xarakter kasb etishiga yo‘l qo‘ymaydi.
Shu tariqa RF MK 236-moddasi foizli javobgarlikni ijtimoiy himoya vositasi sifatida saqlab qolgan holda, uning kompensatsion mohiyatini buzmaydi.
Mazkur tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, foizli javobgarlik instituti o‘z mohiyatiga ko‘ra qarzdorni jazolashga emas, balki bir shaxsga tegishli pul mablag‘i boshqa shaxs tasarrufida bo‘lgan davrda pulning vaqt o‘tishi bilan qadrsizlanishini kompensatsiya qilishga qaratilgan maxsus huquqiy mexanizm hisoblanadi. Shu sababli foizli javobgarlik klassik fuqarolik-huquqiy javobgarlikdan farq qiladi va uning qo‘llanilishi ayb yoki real zarar isbotiga bog‘lanmasligi nazariy jihatdan asosli hisoblanadi.
Biroq foizli javobgarlik normativ jihatdan mutanosiblik tamoyiliga rioya etilmagan holda tartibga solingan taqdirda, u kompensatsion mohiyatini yo‘qotib, jazolovchi xarakter kasb etishi mumkin. Mehnat kodeksining 333-moddasida belgilangan pulli kompensatsiya mexanizmi aynan shunday xavfni o‘zida mujassamlashtiradi. Qiyosiy huquqiy tahlil Rossiya Federatsiyasi Mehnat kodeksining 236-moddasida mustahkamlangan model foizli javobgarlikning nazariy mohiyatiga yaqinroq ekanini ko‘rsatadi.
Shu munosabat bilan, O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 333-moddasini takomillashtirish maqsadga muvofiqdir. Xususan, pulli kompensatsiya miqdorini qat’iy 1/10 ko‘rsatkich sifatida belgilashdan voz kechib, uni oshirish imkoniyati saqlangan holda yoki Markaziy bankning asosiy stavkasining yillik ko‘rsatkichiga bog‘lash orqali foizli javobgarlikni pulning real qadrsizlanishini aks ettiruvchi, mutanosib va moslashuvchan mexanizmga aylantirish mumkin. Bunday yondashuv mehnat huquqining ijtimoiy himoya funksiyasini saqlab qolgan holda, foizli javobgarlikning jazolovchi xarakter kasb etishining oldini oladi.