Tadbirkor ishlab chiqarish obyektini elektr tarmog‘iga ulash uchun o‘z mablag‘i hisobidan 10 kilometr elektr uzatish liniyasini tortdi, transformator o‘rnatdi. Elektr energiyasi uchun hisob-kitob boshlangach esa hisoblagich ko‘rsatgan hajmdan tashqari transformator va liniyadagi texnologik sarflar ham hisobga olinmoqda. Buning ustiga yana 7 foiz qo‘shilayotgan bo‘lsa, tabiiy savol tug‘iladi: bu uchta alohida to‘lovmi yoki bir xil yo‘qotishning bir qismi takroran undirilayaptimi?

Masalani “kim pul sarflagan?” degan savoldan boshlash yetarli emas

Bu vaziyatda birinchi xato – “tadbirkor tarmoqni o‘z puliga qurgan ekan, demak barcha yo‘qotish ham uning zimmasida” degan xulosaga kelishdir. Qurilish xarajatini kim ko‘targani muhim fakt, lekin elektr energiyasi uchun keyingi hisob-kitobda hal qiluvchi mezon bu emas. Hal qiluvchi masala – elektr uzatish liniyasi va transformator kimning balansiga mansub, ta’minotchi bilan iste’molchi tarmog‘ining bo‘linish nuqtasi qayerda va hisoblagich shu chegaraga nisbatan qayerda o‘rnatilganidir.

Vazirlar Mahkamasining 2024-yil 31-maydagi 319-son qarori bilan tasdiqlangan Elektr energiyasidan foydalanish qoidalarining 2-bandida “elektr tarmog‘ining balans bo‘yicha mansublik chegarasi” ta’minotchi va iste’molchi o‘rtasidagi elektr tarmog‘ining bo‘linish nuqtasi sifatida belgilangan. Mazkur Qoidalarning 49-bandiga ko‘ra esa elektr qurilmalarining texnik holati va ekspluatatsiyasi yuzasidan taraflarning javobgarligi aynan balans bo‘yicha mansublik bilan belgilanadi. Bu chegara elektr ta’minoti shartnomasiga ilova qilinadigan balans mansubligi va ekspluatatsiya javobgarligini chegaralash dalolatnomasida qayd etilishi kerak.

Shuning uchun 10 kilometrlik liniya tadbirkorning mablag‘i hisobidan qurilgani haqidagi ma’lumotning o‘zi yetmaydi. Masalan, tadbirkor liniyani qurgan, lekin keyinchalik belgilangan tartibda HETK balansiga topshirgan bo‘lsa, uning huquqiy holati boshqa. Aksincha, liniya va transformator iste’molchi balansida qolgan bo‘lsa, texnologik sarflarni kimning hisobiga o‘tkazish masalasi ham shunga mos ravishda hal qilinadi. Demak, nizoni tekshirishda birinchi hujjat – qurilish smetasi emas, balans mansubligi va ekspluatatsiya javobgarligini chegaralash dalolatnomasidir.

Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 31-avgustdagi 555-son qarori bilan tasdiqlangan elektr tarmoqlariga ulash bo‘yicha Ma’muriy reglament ham shu zanjirning boshlang‘ich bosqichini tushunishga yordam beradi. Texnik shartlarda ulanish nuqtasi, tarmoq kuchlanishi va zarur hollarda tashqi elektr ta’minoti sxemasi belgilanadi. 50 kVtdan yuqori quvvatlarda iste’molchi elektr ta’minoti loyihasi, qurilish-montaj va sozlash-ishga tushirish ishlarini bajarish uchun HETKni yoki boshqa tegishli pudratchini tanlashi mumkin. Biroq “kim qurdi?” degan savol bilan “ishga tushirilgach kimning balansiga o‘tdi?” degan savolni aralashtirmaslik kerak.

Hisoblagich qayerda turgani nega hal qiluvchi ahamiyatga ega?

Elektr energiyasidan foydalanish Qoidalarning 90-bandi bu masalaga aniq mezon beradi: hisoblagich elektr tarmog‘ining qaysi nuqtasida o‘rnatilganidan qat’i nazar, ta’minotchi va iste’molchi o‘rtasidagi hisob-kitob uchun aktiv va reaktiv energiya ularning tarmoqlari balans bo‘yicha mansublik chegarasida hisobga olinishi shart. Ya’ni hisoblagichning fizik joylashuvi bilan hisob-kitob nuqtasi har doim ham bir joy bo‘lavermaydi.

Qoidalarning 92-bandi aynan shunday holat uchun ishlaydi. Agar hisoblagich balans mansubligi chegarasida o‘rnatilmagan bo‘lsa, chegaradan hisoblagichgacha bo‘lgan uchastkadagi aktiv va reaktiv energiyaning texnologik sarfi iste’molchi bilan birgalikda hisoblash yoki taraflar kelishuvi asosida shartnomada qayd etish orqali aniqlanadi. Eng muhimi, aniqlangan sarf elektr tarmog‘ining balans mansubligiga qarab ta’minotchining yoki iste’molchining hisobiga o‘tkaziladi.

Oddiy misol olaylik. Balans chegarasi 10 kilometrlik liniyaning boshida, hisoblagich esa transformatorning chiqish tomonida turibdi. Agar shu 10 kilometrlik liniya va transformator iste’molchi balansida bo‘lsa, hisoblagichgacha yetib kelguncha yuz bergan tegishli texnologik sarfni iste’molchi hisobiga kiritish uchun Qoidalarning 92-bandi huquqiy asos bo‘lishi mumkin. Ammo ayni obyektlar HETK balansida bo‘lsa, xuddi shu sarfni iste’molchiga yuklash 92-bandning “balans mansubligiga qarab” degan talabiga zid kelishi mumkin.

Yana boshqa misol: hisoblagich balans chegarasining o‘zida o‘rnatilgan bo‘lsa, undan keyingi iste’molchi tarmog‘ida yuz beradigan ichki texnologik sarf amalda hisoblagich qayd etgan umumiy iste’mol tarkibida bo‘ladi. Bunday vaziyatda aynan shu sarfni yana alohida “liniya yo‘qotishi” sifatida qo‘shish uchun uning alohida huquqiy va texnik asosi ko‘rsatilishi kerak. Chunki hisob-kitobda bir fizik energiya hajmi ikki marta aks etmasligi lozim.

Transformator + 10 km liniya + yana 7 foiz: ikki karra hisob bo‘lishi mumkinmi?

Masalaning eng bahsli joyi shu. Faraz qilaylik, hisob-kitob hujjatida bir oyda hisoblagich 100 000 kVt·soatni qayd etdi. Shundan tashqari transformator bo‘yicha 2 000 kVt·soat, 10 kilometrlik liniya bo‘yicha 5 000 kVt·soat texnologik sarf hisoblandi. So‘ng yana 7 foiz qo‘shildi. Agar 7 foiz aynan transformator va liniyada yuz beradigan o‘sha texnologik sarflarning umumlashtirilgan normativi bo‘lsa, 2 000 + 5 000 kVt·soatni alohida qo‘shib, keyin yana 7 foiz qo‘llash bir xil fizik yo‘qotishni takroran hisobga olish xavfini tug‘diradi.

Biroq 7 foizning o‘zini toʻgʻridan toʻgʻri noqonuniy, deb aytish ham to‘g‘ri emas. Avvalo ta’minotchi 7 foiz qaysi normativ hujjat, shartnoma bandi va texnik hisob-kitobga tayangan holda qo‘llanayotganini ko‘rsatishi kerak. Foiz qaysi bazaga nisbatan olinmoqda? Uning tarkibiga transformatorning salt ishlash va yuklama sarflari kiradimi? 10 kilometrlik liniyadagi aktiv energiya sarfi ham shu koeffitsiyent ichidami? Yoki 7 foiz mutlaqo boshqa hisob-kitob elementini anglatadimi? Ana shu savollarga javobsiz “7 foiz”ni qonuniy yoki noqonuniy deb baholab bo‘lmaydi.

Bu yerda yana bir muhim yangilik bor. Avval texnologik yo‘qotishlar normativlarini hisoblashda Elektr energetikada nazorat bo‘yicha davlat inspeksiyasi boshlig‘ining 2017-yil 6-martdagi 2-son buyrug‘i bilan tasdiqlangan, Adliya vazirligida 2871-son bilan ro‘yxatdan o‘tgan Yo‘riqnoma qo‘llanilgan. Ammo mazkur Yo‘riqnoma O‘zenergoinspeksiya boshlig‘ining 2025-yil 22-oktabrdagi 12-son buyrug‘i asosida 2025-yil 28-oktabrdan davlat reyestridan chiqarilgan va o‘z kuchini yo‘qotgan. Shuning uchun 2026-yildagi hisob-kitobni “2871-son Yo‘riqnoma shunday deydi” degan vaj bilan asoslashning o‘zi yetarli emas. Amaldagi hisob-kitobning joriy normativ va shartnomaviy asosi alohida ko‘rsatilishi lozim.

Qoidalarning 135-bandida iste’molchiga mansub tarmoqlardagi texnologik sarflarning hisob-kitob qilinmasligi texnik xato yoki kamchilik sifatida qayd etilgan. Bu norma iste’molchi balansidagi tarmoqda texnologik sarf umuman e’tiborsiz qoldirilmasligini ko‘rsatadi. Lekin bundan “istalgan foizni qo‘shish mumkin” degan xulosa kelib chiqmaydi. Aksincha, Qoidalarning 90 va 92-bandlari bilan birgalikda o‘qilganda, avval sarf qaysi uchastkada yuz bergani, shu uchastka kimga mansubligi va sarf qanday hisoblangani aniqlanishi kerak.

Tadbirkor amalda nimani talab qilishi kerak?

Nizo yuzaga kelganda “nega 7 foiz qo‘shdingiz?” degan umumiy savol bilan cheklanmaslik kerak. Tadbirkor HETKdan elektr ta’minoti shartnomasi va uning ilovalarini, balans mansubligi hamda ekspluatatsiya javobgarligini chegaralash dalolatnomasini, texnik shart va bir chiziqli elektr ta’minoti sxemasini, hisoblagichning balans chegarasiga nisbatan joylashuvini, transformator va 10 kilometrlik liniya bo‘yicha texnologik sarf hisob-kitobini hamda 7 foiz qo‘llashning aniq normativ, shartnomaviy va matematik asosini so‘rashi lozim.

Masalan, HETK “7 foiz – tarmoq yo‘qotishi” deb javob bersa, keyingi savol juda sodda: unda alohida hisoblangan transformator va liniya yo‘qotishi shu 7 foizning ichiga kiradimi yoki yo‘qmi? Agar kirsa, nima sababdan ular yana alohida qo‘shilgan? Agar kirmasa, 7 foiz qaysi boshqa sarfni qoplaydi va uning formulasi qayerda belgilangan? Huquqiy baho aynan shu hujjatlar va hisob-kitoblarni solishtirishdan keyin beriladi.

Elektr energiyasidagi texnologik sarf real fizik hodisa va qonunchilik uni hisobga olish imkonini beradi. Ammo sarfning mavjudligi uni istalgan shaklda iste’molchiga yuklash mumkinligini anglatmaydi. 319-son Qoidalarga ko‘ra, hisob-kitobning tayanch nuqtasi – balans mansubligi chegarasi. Hisoblagich boshqa joyda bo‘lsa, oraliq uchastkadagi sarf aynan shu tarmoqning kimga mansubligiga qarab tegishli taraf hisobiga o‘tkaziladi.

Shu sababli 10 kilometr liniya va transformator bo‘yicha yo‘qotishlar alohida hisoblanib, ustiga yana 7 foiz qo‘shilayotgan vaziyatda asosiy savol foizning kattaligida emas. Asosiy savol – 7 foiz nimani qoplayapti? Agar u avval alohida hisoblangan ayni texnologik sarfni yana bir bor qoplasa, takroriy hisob masalasi yuzaga keladi. Agar u boshqa mustaqil element bo‘lsa, ta’minotchi uning huquqiy va texnik asosini ko‘rsatishi kerak.

Demak, tadbirkor o‘z mablag‘i hisobidan tarmoq qurganining o‘zi masalani hal qilmaydi. Kimning balansida? Hisoblagich qayerda? Yo‘qotish qaysi uchastkada? Qanday formula bilan hisoblangan? “7 foiz”ning manbasi nima? Ana shu besh savolga hujjatlar bilan javob berilgandagina to‘lovning qonuniyligi haqida asosli xulosa chiqarish mumkin.