Fyuchers nima: kelajakdagi narxni bugun kelishib olish mumkinmi?

Tasavvur qiling, fermer bugun bug‘doy yetishtirmoqda. Hosil uch oydan keyin tayyor bo‘ladi. Bugungi narx fermerni qoniqtiradi, biroq uch oy ichida narx tushib ketishi mumkin. Boshqa tomonda esa bug‘doyni qayta ishlaydigan korxona bor. U aksincha, uch oydan keyin bug‘doy narxi keskin oshib ketishidan xavotirda.

Har ikki tarafning xavfi bir-biriga qarama-qarshi. Fermer narxning tushishidan, korxona esa uning oshishidan xavotirda. Xo‘sh, kelajakda narx qanday bo‘lishini hech kim bilmasa, bugungi narxni qandaydir yo‘l bilan “mustahkamlab” qo‘yish mumkinmi?

Moliya bozorida buning uchun qo‘llaniladigan vositalardan biri – fyuchers.

Biroq fyuchersni shunchaki “bugun kelishib, tovarni keyin sotib olish” deb tushunish ham to‘g‘ri emas. Uning ortida birja, standartlashtirilgan kontrakt, marja, narxlarning muntazam qayta hisoblanishi va ochilgan pozitsiyani muddatidan oldin yopish kabi ancha murakkab mexanizm mavjud.

Fyuchers o‘zi nima?

Moliya bozoridagi bitimlar ijro muddatiga qarab kassaviy va muddatli bitimlarga ajratiladi. Fyuchers muddatli birja bitimlarining keng tarqalgan turlaridan biridir. Uning asosiy mazmuni taraflarning muayyan bazaviy aktiv bilan bog‘liq majburiyatlarni kelgusida, oldindan belgilangan shartlar asosida bajarishidan iborat. Fyuchersning oddiy oldi-sotdi shartnomasidan asosiy farqlaridan biri uning standartlashtirilganligidir. Masalan, oddiy oldi-sotdi shartnomasida sotuvchi va xaridor tovarning miqdori, sifati, yetkazib berish muddati va boshqa shartlarni o‘zaro kelishib olishi mumkin. Fyuchersda esa kontraktning asosiy parametrlari birja tomonidan oldindan belgilanadi. Ishtirokchilar, asosan, narx bo‘yicha raqobatlashadilar.

O‘zbekistonning “Birjalar va birja faoliyati to‘g‘risida”gi Qonunida ham fyuchers bitimiga alohida ta’rif berilgan. Qonunning 16-moddasiga ko‘ra, birja tovarini yetkazib berishga doir standart kontraktlar bo‘yicha huquq va majburiyatlarni o‘zaro o‘tkazishga oid bitim fyuchers bitimi hisoblanadi.

Fyucherslar ijro shakliga qarab ikki asosiy turga ajratiladi: yetkazib beriladigan fyuchers va hisob-kitobli fyuchers. Birinchisida kontrakt yakuniga yetganda bazaviy aktivni real topshirish imkoniyati mavjud. Hisob-kitobli fyuchersda esa tovarning o‘zi topshirilmaydi, taraflar o‘rtasidagi majburiyat pul hisob-kitoblari orqali yakunlanadi.

Fyuchers sotib olgan odam albatta tovarni oladimi?

Fyuchers haqida gap ketganda eng ko‘p chalkashlik tug‘diradigan masala ham shu. Masalan, bir tonna mahsulot bo‘yicha uch oydan keyin ijro etiladigan fyuchers kontrakti sotib olindi. Bu xaridor uch oy o‘tgach, albatta o‘sha mahsulotni olib ketishi kerak deganimi?

Har doim ham emas. Fyuchers bozorida ishtirokchi kontrakt muddati tugashini kutmasdan o‘z pozitsiyasini yopishi mumkin. Buning uchun avvalgi operatsiyaga qarama-qarshi bitim amalga oshiriladi. Agar fyuchers sotib olingan bo‘lsa, tegishli kontraktni sotish, aksincha, sotilgan bo‘lsa, uni sotib olish orqali ochiq pozitsiya yopiladi.

Shuning uchun fyuchers savdosida bazaviy aktivni real topshirish har doim ham asosiy maqsad bo‘lavermaydi. Ishtirokchi bozor narxining o‘zgarishidan foyda olish yoki boshqa bitim bo‘yicha yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan zararni kamaytirish uchun ham fyuchersdan foydalanishi mumkin.

Aynan shu xususiyat fyuchersni oddiy oldi-sotdi shartnomasidan sezilarli darajada farqlaydi. Oddiy oldi-sotdida taraflar, odatda, tovarni topshirish va uning haqini to‘lash orqali shartnomani ijro etishni ko‘zlaydilar. Fyuchersda esa pozitsiyani yopishning o‘zi ham munosabatni yakunlash usullaridan biri hisoblanadi.

Fyuchers va forvard: farqi nimada?

Fyuchersga juda o‘xshash yana bir instrument – forvard mavjud. Forvardda ham bir taraf kelgusida muayyan aktivni oldindan kelishilgan narxda ikkinchi tarafga topshirish majburiyatini oladi. Shu jihatdan ularni bir-biridan ajratish qiyindek tuyuladi. Asosiy farq esa bitimning qanday tuzilishida.

Forvard taraflarning bevosita kelishuviga asoslanadi. Ular aktivning turi, miqdori, sifati, narxi, yetkazib berish muddati va joyini o‘zlari kelishib oladilar. Fyuchers esa tashkil etilgan birja savdolarida tuziladi va uning asosiy shartlari oldindan standartlashtiriladi. Buning amaliy ahamiyati katta. Forvardda taraflar bir-birini topishi, muzokara qilishi va kontragentning o‘z majburiyatini bajara olishiga baho berishi kerak. Fyuchers bozorida esa ushbu jarayonlarning katta qismi birja infratuzilmasi orqali tashkil etiladi. Shu sababli fyuchersni shunchaki “birjada tuziladigan forvard” deb atash ham uning barcha xususiyatlarini ochib bermaydi.

Birja bu yerda nima qiladi?

Fyuchers munosabatlarida birja faqat sotuvchi va xaridor uchrashadigan elektron maydon vazifasini bajarmaydi. Birja savdo shartlarini standartlashtiradi, bozor to‘g‘risidagi axborotni shakllantiradi, narxlarning ochiqligini ta’minlaydi va majburiyatlar bajarilishini kafolatlashga xizmat qiluvchi mexanizmlardan foydalanadi.

Shunday mexanizmlardan biri – marja. Fyuchers bo‘yicha pozitsiya ochilganda ishtirokchidan muayyan kafolat mablag‘i talab qilinadi. Bozor narxi o‘zgarib borgani sari uning ochiq pozitsiyasi ham qayta baholanadi. Natijada bir taraf foyda ko‘rsa, ikkinchi tarafda tegishli moliyaviy yo‘qotish yuzaga kelishi mumkin. Bu yerda variatsion marja mexanizmi ishlaydi. Ochiq pozitsiya bozor qiymati asosida muntazam qayta hisoblanadi va narxdagi o‘zgarishlardan kelib chiqadigan moliyaviy natija ishtirokchilarning hisobvaraqlarida aks ettiriladi.

Masalan, siz 100 shartli birlik narxda fyuchers sotib oldingiz. Keyinchalik uning bozor narxi 110 ga ko‘tarildi. Narxdagi ushbu farq sizning pozitsiyangiz uchun ijobiy, qarshi pozitsiyadagi ishtirokchi uchun esa salbiy moliyaviy natijani anglatishi mumkin. Demak, fyuchers bo‘yicha foyda yoki zarar faqat kontraktning oxirgi kunida paydo bo‘ladigan hodisa emas. Ishtirokchining moliyaviy holati kontrakt amal qilayotgan davrda bozor narxlariga bog‘liq ravishda o‘zgarib boradi.

Tavakkalchilikmi yoki undan himoyalanish vositasimi?

Qiziq jihati shundaki, fyuchersning o‘zi tavakkalchilik bilan bog‘liq bo‘lsa-da, undan aynan tavakkalchilikni kamaytirish uchun ham foydalaniladi. Buni xedjirlash deyiladi. Yana fermer misoliga qaytamiz. Fermer bir necha oydan keyin mahsulotini sotadi. Hozir bozordagi narx uni qoniqtiradi, lekin hosil tayyor bo‘lguncha narx tushib ketishi mumkin. Fermer real bozorda mahsulot narxi tushishi natijasida ko‘radigan zararini fyuchers bozoridagi qarama-qarshi moliyaviy natija bilan muvozanatlashtirishga harakat qilishi mumkin. Xuddi shu mexanizm mahsulot xarid qiluvchi korxona uchun narxning oshishi bilan bog‘liq tavakkalchilikni kamaytirishda ishlatilishi mumkin. Materiallarda xedjirlashning iqtisodiy mazmuni real bozordagi ehtimoliy zararni fyuchers bozoridagi qarama-qarshi natija bilan qoplash sifatida tushuntiriladi. Lekin bundan fyuchers tavakkalchiliksiz instrument degan xulosa chiqmaydi. Aksincha, narx qaysi tomonga o‘zgarishini oldindan mutlaq aniqlik bilan bilib bo‘lmaydi. Shu sababli fyuchersdan narx o‘zgarishidan foyda olish maqsadida foydalanayotgan ishtirokchi sezilarli zarar ko‘rishi ham mumkin.

Fyuchersning eng qiziq huquqiy muammosi ham aynan shu yerda boshlanadi: uni qaysi fuqarolik-huquqiy shartnomaga kiritamiz? Bu borada yuridik adabiyotlarda yagona fikr mavjud emas.

Ayrim tadqiqotchilar uni dastlabki shartnomaga o‘xshatadi. Boshqalari standart shartlar mavjudligi sababli qo‘shilish shartnomasi bilan qiyoslaydi. Yana bir yondashuv fyuchersni standartlashtirilgan birja oldi-sotdi shartnomasi sifatida ko‘radi. Boshqa olimlar esa uning hosilaviy moliyaviy instrument ekaniga urg‘u beradilar.

Biroq ushbu yondashuvlarning har biri fyuchersning faqat ayrim xususiyatlarini tushuntiradi. Masalan, uni oddiy oldi-sotdi deb olsak, nima uchun ishtirokchi tovarni umuman qabul qilmasdan qarama-qarshi bitim bilan pozitsiyasini yopishi mumkinligini izohlash qiyinlashadi. Uni dastlabki shartnoma desak, fyuchers tuzilgan paytning o‘zidayoq aktiv, narx, miqdor va ijro muddatiga doir asosiy parametrlar mavjudligini hisobga olishimiz kerak. Shu sababli fyuchersni an’anaviy shartnoma modellaridan faqat bittasi doirasiga joylashtirish uning huquqiy tabiatini haddan tashqari soddalashtiradi. Unda bazaviy aktiv bilan bog‘liq mulkiy majburiyat, birja va kliring infratuzilmasi hamda bozor narxining o‘zgarishiga bog‘liq tavakkalchilik bir vaqtning o‘zida mavjud.

Xulosa o‘rnida fyuchersni sodda qilib kelajakdagi narx bo‘yicha bugun kelishish imkonini beradigan birja instrumenti deyish mumkin. Lekin uning huquqiy va iqtisodiy mazmuni bundan kengroq. Fyuchers sotib olgan shaxs har doim ham kelajakda tovarni olib ketmaydi. U pozitsiyasini muddatidan oldin yopishi mumkin. Kontraktning asosiy shartlarini taraflar emas, birja standartlashtiradi. Majburiyatlarning bajarilishi marja va kliring mexanizmlari bilan ta’minlanadi. Eng muhimi, fyuchers bir vaqtning o‘zida ham narx o‘zgarishidan daromad olish, ham shu o‘zgarish oqibatidagi tavakkalchilikni kamaytirish vositasi bo‘lishi mumkin.

Shuning uchun fyuchers – kelajakni oldindan bilish vositasi emas. U kelajakdagi narx qanday bo‘lishini bilmaslik bilan bog‘liq tavakkalchilikni boshqarish vositasidir.